Heeft de oorlog de naam van mijn straat veranderd?
De invloed van bezettingen en oorlogen
Het verschijnen van het boek 'De Brusselse plaatsnamen' biedt ons de gelegenheid om nog eens in te gaan op alle aspecten van deze vraag in de context van de beide wereldoorlogen.
Wist u bij voorbeeld dat de gemeente Evere als eerste ‘haar’ Cyriel Verschaevestraat heeft afgeschaft ? Het schepencollege heeft dit al op 21 september 1944 beslist. De Ernest Claesstraat werd dan eveneens omgedoopt.
De nieuwe namen worden zorgvuldig gekozen: Maquisstraat voor de eerste en Weerstandstraat voor de tweede. Laat ons ook het besluit van de Brusselse gemeenteraad eens nader bekijken waardoor de Zuidlaan in juli 1945 – en niet in 1948 zoals een verklarend bord uit 2012 ter plaatse aangeeft – de Stalingradlaan werd. De stad wou Maarschalk Stalin hulde brengen, maar de gemeente Sint-Lambrechts-Woluwe was haar voor. In november 1944 had die gemeente – met haar liberaal/socialistische meerderheid – immers beslist het Finlandplein, een naam van januari 1940, om te dopen tot Maarschalk Stalinplein.
En niet zomaar ergens een pleintje, maar wel het plein met het gemeentehuis, nu het Tombergplein. Sint-Lambrechts-Woluwe was toen nog niet zo verstedelijkt, de omgeving was vrij landelijk. De Sovjetambassadeur kwam op verkenning en bevond het plein het ‘Vadertje der Volkeren’ onwaardig … Er kwam dus nooit een Maarschalk Stalinplein. Intussen was de stad Brussel die de Sovjetleider niet had kunnen eren, teruggevallen op … de martelaarsstad Stalingrad !
De laan wordt in december 1945 officieel ingehuldigd in aanwezigheid van de Sovjetambassadeur. Bij die gelegenheid looft de liberale burgemeester Stalin uitvoerig in zinderende bewoordingen: “Onze bewondering voor hun briljante leider is eindeloos en we zullen hem nooit vergeten”. Tot op de dag van vandaag is geen enkele poging om de naam te veranderen geslaagd.
Die twee voorbeelden tonen duidelijk aan hoezeer plaatsnamen onze omgeving markeren. De beide wereldoorlogen hebben hier een grote invloed op gehad. Het aantal wegen in de hoofdstad dat direct verwijst naar de Eerste Wereldoorlog, ligt hoger dan dat in verband met de Tweede Wereldoorlog – 263 tegenover 182. Dat komt grotendeels doordat de meeste van die plaatsnamen uit het interbellum dateren, toen de hoofdstad een indrukwekkende urbanistische en demografische ontwikkeling heeft gekend met de aanleg van talrijke nieuwe verkeersaders tot gevolg.
Wie zich interesseert voor de veranderingen die de twee wereldconflicten hebben veroorzaakt, onderzoekt natuurlijk eerst en vooral de naoorlogse periodes. Maar ook tijdens de conflicten zelf duikt die vraag al op. Zo buigen de Brusselse gemeentes zich tijdens de Eerste Wereldoorlog herhaaldelijk over de netelige kwestie van de dubbele naamgevingen. En tijdens de Tweede Wereldoorlog wil secretaris-generaal Gerard Romsee van de omstandigheden gebruik maken om de voorwaarden tot verandering te verstrengen, recente omdopingen ongedaan te maken en opnieuw namen in te voeren die aan de traditie herinneren. Zijn plannen kunnen wel niet volledig uitgevoerd worden, maar ze laten wel sporen na in de wetgeving: plaatsnamen veranderen is sindsdien moeilijker geworden.
Online informatie
De ‘Académie royale de Belgique’ heeft een lezingencyclus, ‘Nom d’une rue’, gewijd aan de plaatsnaamgeving in Brussel. Je kan die lezingen herbekijken op het YouTube-kanaal van de Academie (Académie royale de Belgique - YouTube).
Daarnaast staat de database met 5.099 unieke plaatsnamen vanaf nu online (OdonIris - EBxl). Benevens tal van kaarten die je vrij mag downloaden, krijg je via het platform Zenodo toegang tot een hele reeks gegevens die al basis dienden voor de categorieën en subcategorieën en dus ook voor de kaarten. Dit instrument wordt verder verfijnd en evolueert bijgevolg nog. Via een specifiek tabblad kan elke gebruiker wijzigingen voorstellen mits vermelding van de precieze bron.
Tot slot is het boek Les noms de lieux à Bruxelles. Enjeux passés et présents nu ook in het Nederlands verkrijgbaar: Brusselse plaatsnamen. Uitdagingen van vroeger en nu. Binnenkort kan de Franstalige versie online geraadpleegd worden op Les noms des lieux à Bruxelles - EUB. De Nederlandse versie staat nu al online op Brusselse plaatsnamen | Leuven University Press.